Δέκα πανδημίες που άλλαξαν την ιστορία
Η πανώλη του Ιουστινιανού που αφάνισε το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, οι επιδημίες λέπρας και χολέρας, η “ισπανική” γρίπη, που λανθασμένα ονομάστηκε έτσι, και η ρωσική, που ίσως ήταν κορωνοϊός.
(Βασισμένο σε άρθρο του  Βασίλη  Ιγνατιάδη, ιατροnet)

Οι μεταδοτικές ασθένειες απειλούν την ανθρωπότητα από τότε που άρχισαν να οργανώνονται οι πρώτες κοινότητες. Κανένας άλλος παράγοντας εκτός από τις μαζικές λοιμώξεις δεν έχει προκαλέσει περισσότερους θανάτους στην διάρκεια της ιστορίας. Ελονοσία, πανώλης, φυματίωση, λέπρα, ευλογιά, χολέρα και γρίπη είναι ορισμένες από αυτές, που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την πορεία της ανθρωπότητας.

Όταν μια μεταδοτική ασθένεια ξεπερνά τα όρια μιας γεωγραφικής περιοχής και απειλεί ευρύτερους πληθυσμούς ή και ολόκληρο τον κόσμο, ονομάζεται πανδημία. Από τον Μεσαίωνα μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 10 μεγάλες πανδημίες, που στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους και άλλαξαν τον ρου της ιστορίας. Μετέβαλλαν την ηλικιακή σύνθεση πληθυσμών, έγιναν αφορμή για κοινωνικές αναταραχές, για πογκρόμ διώξεων, ακόμα και ένοπλες συγκρούσεις.

Η ολοένα εντεινόμενη αστικοποίηση, η υπερεκμετάλλευση του φυσικού πλούτου και η εντατικοποίηση γεωργικής και κτηνοτροφικής παραγωγής αποτελούν παράγοντες που ευνοούν το ξέσπασμα επιδημιών και στο μέλλον, όταν η COVID-19 περάσει κι αυτή στην ιστορία.

ΜΕΡΟΣ Α΄: Η πανώλη της εποχής του Ιουστινιανού

Η Πανώλη του Ιουστινιανού (541-542) ήταν μια πανδημία που έπληξε την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και ιδιαίτερα την πρωτεύουσα της την Κωνσταντινούπολη, επίσης την αυτοκρατορία των Σασσανιδών, και τις παραθαλάσσιες πόλεις σε όλη την λεκάνη της Μεσόγειου. Ήταν μια από τις μεγαλύτερες πληγές στην ιστορία: αυτή η καταστροφική πανδημία προκάλεσε το θάνατο περίπου 25 εκατομμυρίων ανθρώπων (πρώτο κρούσμα) με 50.000.000 μετά από δύο αιώνες από το πρώτο κρούσμα. Ο αριθμός των θανάτων είναι αβέβαιος, ενώ οι σύγχρονοι μελετητές πιστεύουν ότι η πανούκλα σκότωνε πάνω από 5.000 άτομα την ημέρα στην Κωνσταντινούπολη κατά την κορύφωση της πανδημίας. Η αρχική πανούκλα σκότωσε τελικά ίσως το 40% των κατοίκων της πόλης και προκάλεσε το θάνατο έως και του ενός τέταρτου του ανθρώπινου πληθυσμού της Ανατολικής Μεσογείου. Η ασθένεια αυτή έχει μεταξύ άλλων ως συμπτώματα τον υψηλό πυρετό, το πρήξιμο των λεμφαδένων στη βουβωνική χώρα και ανάλογα την περίπτωση μπορεί να εμφανίσει αιμόπτυση και μαύρες φουσκάλες στο σώμα, ενώ οι ασθενείς πέθαιναν είτε αμέσως, είτε μετά από μέρες.   Ο ιστορικός Προκόπιος που έζησε τα γεγονότα αναφέρει πως «παραλίγο να εξαφανιστεί όλο το ανθρώπινο γένος»· αυτή η κάπως υπερβολική θα λέγαμε σήμερα φράση είναι ενδεικτική του κλίματος που επικρατούσε τότε. Ο μεγάλος αριθμός των νεκρών είχε ως αποτέλεσμα το ασφυκτικό γέμισμα των κοιμητηρίων, έτσι από μια στιγμή και έπειτα γυρνούσαν μέσα στην πόλη άμαξες που περισυνέλεγαν τους νεκρούς και τους οδηγούσαν έξω από τα τείχη σε παλιά λατομεία ή τους φόρτωναν σε ακυβέρνητα πλοία με στόχο να παρασυρθούν από τα ρεύματα και να βυθιστούν.

Όπως ήδη είδαμε οι δημογραφικές δυνατότητες της πρωτεύουσας συρρικνώθηκαν σημαντικά και αυτό πέρασε και στην οικονομία με τους πολίτες να φοβούνται να βγουν από τα σπίτια τους, με αποτέλεσμα την παρακμή σχεδόν όλων των επαγγελμάτων και ιδίως της γεωργίας. Αρκετοί αγρότες προσβλήθηκαν από την ασθένεια και έχασαν τη ζωή τους, έτσι το βάρος της καλλιέργειας της γης έπεσε στους εναπομείναντες αγρότες, οι οποίοι δε μπόρεσαν να καλύψουν ούτε τις ανάγκες του μειωμένου πληθυσμού· γι’ αυτό και οι τιμές των τροφίμων σε πολλές περιπτώσεις τριπλασιάστηκαν.

Επίσης και ο κρατικός μηχανισμός υπέστη σοβαρά πλήγματα από την επιδημία της πανώλης, με τις γραφειοκρατικές εργασίες να προχωρούν με αργούς ρυθμούς. Η ασθένεια, όπως είναι φυσικό, δεν περιορίστηκε μόνο στα μεσαία και χαμηλά στρώματα, αλλά εισχώρησε και στις ανώτερες τάξεις, με πολλούς υψηλούς αξιωματούχους να πεθαίνουν, όπως για παράδειγμα ο Τριβωνιανός.  Ακόμη και ο ίδιος ο Ιουστινιανός αρρώστησε βαριά, με τη Θεοδώρα να αναλαμβάνει όλο και περισσότερες πρωτοβουλίες. Η είδηση αυτή ανησύχησε τους στρατηγούς της Ανατολής που πίστευαν πως στην περίπτωση που ο αυτοκράτορας υπέκυπτε, θα παραμεριζόταν ο ρόλος τους στην αναγόρευση νέου αυτοκράτορα από τη σύγκλητο και τη Θεοδώρα. Μόλις, όμως, βελτιώθηκε η υγεία του αυτοκράτορα, έπαψε κάθε είδους συζήτηση περί διαδοχής, με αρκετούς από τους στρατηγούς να καρατομούνται.

Τα συχνά μετέπειτα κύματα της πανώλης συνέχισαν να εμφανίζονται κατά τη διάρκεια των 6ου, 7ου και 8ου αιώνα, με την ασθένεια να γίνεται πιο περιορισμένη γεωγραφικά και λιγότερο λοιμογόνα. Αυτή η επιδημία φαίνεται να έχει αφήσει ένα ίχνος στο γονιδίωμα του Y. pestis μόνη της.  Μετά την τελευταία επανεμφάνιση κατά το 750, οι πανδημίες της κλίμακας της πανούκλας του Ιουστινιανού δεν εμφανίστηκαν ξανά στην Ευρώπη μέχρι τον Μαύρο Θάνατο του 14ου αιώνα.

Η πανώλη ή πανούκλα είναι οξεία λοιμώδης νόσος, που προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis. Η νόσος μεταδίδεται στον άνθρωπο από το τσίμπημα ψύλλων, (κυρίως του είδους Xenopsylla cheopsis), που παρασιτούν σε άρρωστο μαύρο αρουραίο.

Μεταδίδεται εύκολα και γρήγορα με άμεση ή έμμεση επαφή, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις πνευμονικής εντόπισης, οπότε μεταδίδεται ακόμα και με τα σταγονίδια. Είναι βαριάς μορφής ασθένεια, με υψηλό πυρετό και τοξική κατάσταση. Η ασθένεια εμφανίζεται σε τρεις μορφές:

• βουβωνική (έντονη αιμορραγική λεμφαδενίτιδα),
• πνευμονική, που είναι ιδιαίτερα μολυσματική μορφή (βαριά πνευμονία)
• σηψαιμική.

Η σηψαιμική και η πνευμονική μορφή είναι πάντα θανατηφόρες, εάν η θεραπευτική αγωγή δεν είναι ταχύτατα αποτελεσματική.

Επανεμφανίστηκε η πανώλη εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής ;

Στην Κίνα αξιωματούχοι ανέφεραν το ξέσπασμα πνευμονικής πανώλης, μιας σπάνιας ασθένειας, μετά τον εντοπισμό δύο κρουσμάτων αυτήν την εβδομάδα στο Πεκίνο. Οι δύο άνθρωποι αυτοί μολύνθηκαν στην περιοχή της Έσω Μογγολίας, όπου έχει αυξηθεί σημαντικά ο πληθυσμός των τρωκτικών έπειτα από μακρές περιόδους ξηρασίας, οι οποίες επιδεινώθηκαν από την κλιματική αλλαγή, όπως μετέδωσαν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης.

Τα Κρούσματα

Από το 2010 έως το 2015, περισσότερες από 3.248 περιπτώσεις αναφέρθηκαν παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων 584 θανάτων, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Οι τρεις πλέον ενδημικές χώρες είναι η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Μαδαγασκάρη και το Περού.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, υπήρξαν δώδεκα περιπτώσεις πανώλης. Το 2015, δύο άνθρωποι στο Κολοράντο απεβίωσαν από την πανώλη και το προηγούμενο έτος υπήρξαν οκτώ αναφερόμενες περιπτώσεις στην πολιτεία.

Έχοντας προκαλέσει περίπου 50.000 ανθρώπινα κρούσματα κατά τη διάρκεια των τελευταίων 20 ετών, η πανώλη θεωρείται, πλέον, από τον ΠΟΥ ως «επανεμφανιζόμενη ασθένεια».

Στο επόμενο… Μέρος Β΄: Η Λέπρα του 11ου αιώνα